Eo biển Hormuz 2026: Iran thực sự kiểm soát được đến đâu?

Khi đổ xăng tuần này, nhiều người Việt Nam đã phải nhăn mặt vì cái giá. Không phải ngẫu nhiên. Eo biển Hormuz – con đường hẹp chỉ rộng chừng 21-34 km – đang bị hai bên Mỹ và Iran “bóp cổ” lẫn nhau từ cuối tháng 2. Giá Brent vọt lên 114,44 USD/thùng chỉ trong vài ngày đầu tháng 5. Người viết ngồi nghiên cứu cả đống tài liệu, từ Wikipedia đến báo cáo CSIS, từ thread Reddit đến phân tích của chuyên gia Thổ Nhĩ Kỳ, và nhận ra một điều: câu chuyện ở đây không phải ai “kiểm soát hoàn toàn” eo biển, mà là ai khiến bên kia đau hơn, lâu hơn.

Và người chịu thiệt nhiều nhất, như thường lệ, lại là những nước nhập khẩu như Việt Nam chúng ta.

Bối cảnh: “Cổ họng” dầu mỏ của cả hành tinh

Eo biển Hormuz nối Vịnh Ba Tư với Ấn Độ Dương. Mỗi ngày trước khủng hoảng, khoảng 20 triệu thùng dầu và một lượng lớn LNG đi qua đây, chiếm tới 20% thương mại dầu mỏ và khí hóa lỏng bằng đường biển toàn cầu. Trung Quốc mua khoảng một phần ba lượng dầu ấy. Việt Nam dù không phải khách hàng lớn nhất nhưng cũng nhập phần lớn xăng dầu thành phẩm và dầu thô từ khu vực Trung Đông.

Theo Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS), eo biển này thuộc quyền quá cảnh vô hại. Iran và Mỹ đều chưa phê chuẩn công ước, nhưng luật tập quán quốc tế vẫn công nhận tàu thuyền được đi qua. Thế mà từ cuối tháng 2/2026, quy tắc ấy gần như bị xóa sổ.

Diễn biến leo thang: Từ “Operation Epic Fury” đến “Project Freedom”

Ngày 28/02/2026, Mỹ và Israel mở chiến dịch không kích lớn vào Iran. Lãnh tụ tối cao Ali Khamenei thiệt mạng. Iran đáp trả bằng tên lửa vào các căn cứ Mỹ tại Vùng Vịnh và Israel, đồng thời ra lệnh cấm tàu qua eo biển Hormuz. IRGC (Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran) rải thủy lôi, gây nhiễu GNSS, tấn công ít nhất 21 tàu chỉ trong nửa tháng đầu tháng 3.

Giá dầu Brent vọt lên 126 USD/thùng ngày 08/03. Hơn 150 tàu neo đậu ngoài khơi Oman. Các hãng tàu lớn Maersk, CMA CGM, Hapag-Lloyd tạm dừng tuyến. Iran thì vừa đóng vừa mở: họ thu phí “bảo vệ” lên tới 2 triệu USD một chuyến với tàu Trung Quốc, Thổ Nhĩ Kỳ, Ấn Độ, Pakistan, đồng thời tuyên bố chỉ cho tàu “thân thiện” qua.

Đến 17/04, Iran bất ngờ tuyên bố mở hoàn toàn eo biển trong 10 ngày ngừng bắn. Tàu bắt đầu di chuyển, thậm chí có cả tàu du lịch. Nhưng chỉ một ngày sau, IRGC đảo ngược quyết định vì Mỹ vẫn duy trì phong tỏa cảng Iran từ ngày 13/04. Tình hình trở lại căng thẳng.

Đầu tháng 5/2026, mọi thứ nóng lên lần nữa. Tổng thống Trump công bố “Project Freedom” – chiến dịch hộ tống tàu dầu trung lập. Hai khu trục hạm Mỹ tiến vào eo biển. Iran tuyên bố bắn trúng tàu Mỹ (bị CENTCOM phủ nhận). Một tàu chở hàng Hàn Quốc bốc cháy. Giá dầu Brent tăng thêm 5,8% chỉ trong một ngày.

Sự thật phũ phàng về khả năng kiểm soát của Iran

Đây là phần nhiều người Việt đang hiểu sai.

Iran không thể đóng hoàn toàn eo biển Hormuz theo nghĩa đen. Eo biển rộng tới 34 km ở điểm hẹp nhất, Iran chỉ kiểm soát tốt phần phía bắc sát bờ mình. Họ dùng thủy lôi, tên lửa chống tàu, UAV và tàu tốc độ cao để tạo ra sự bất định – chứ không phải phong tỏa tuyệt đối. Khi Mỹ đưa khu trục hạm hộ tống, Iran thường chỉ dọa chứ chưa dám đánh trực diện.

Người viết thấy rõ: Iran đang chơi ván cờ thông minh. Họ biến eo biển Hormuz thành con tin kinh tế. Mỗi lần “mở rồi đóng”, giá dầu nhảy múa, áp lực lên Mỹ và đồng minh tăng. Họ thu phí từ tàu thân thiện, vừa kiếm tiền vừa chia rẽ khối phương Tây với châu Á. Đó không phải sức mạnh tuyệt đối, mà là sức mạnh của kẻ yếu biết tận dụng điểm nghẽn.

Ngược lại, Mỹ cũng không “mở” được eo biển một cách dễ dàng. Project Freedom nghe oai nhưng thực chất là hộ tống có chọn lọc. Hơn 2.000 tàu và hơn 20.000 thủy thủ vẫn đang mắc kẹt. Trong đó có không ít thuyền viên Việt Nam – những người mà gia đình đang chờ tin từng ngày trên Facebook và Zalo.

Tác động đến túi tiền người Việt: Giá xăng sắp tăng mạnh?

Đây mới là điều mọi người quan tâm nhất.

Việt Nam nhập khẩu khoảng 70-80% nhu cầu xăng dầu. Khi giá Brent duy trì trên 110 USD/thùng và chi phí vận chuyển, bảo hiểm tăng gấp 4-6 lần, các doanh nghiệp đầu mối chắc chắn phải điều chỉnh giá bán lẻ. Nhiều khả năng trong tháng 5 này, giá xăng trong nước sẽ tăng thêm vài nghìn đồng mỗi lít nếu khủng hoảng không hạ nhiệt.

Các nhà máy lọc dầu Nghi Sơn và Dung Quất vẫn đang chạy nhờ nguồn thay thế từ châu Phi, Mỹ Latinh và dự trữ. Nhưng nếu eo biển Hormuz bị nghẽn thêm 1-2 tháng nữa, chi phí nhập khẩu tăng, thời gian vận chuyển dài hơn sẽ tạo áp lực lạm phát rõ rệt. Người dân đô thị chạy xe máy, xe ô tô hàng ngày sẽ cảm nhận rất nhanh.

Những hiểu lầm nguy hiểm và tuyến đường thay thế

Nhiều người nghĩ eo biển Hormuz là “tuyến duy nhất không thể thay thế”. Thực tế không hẳn.

Ả Rập Xê Út có đường ống Đông-Tây chuyển được khoảng 5 triệu thùng/ngày ra Biển Đỏ. UAE cũng có đường ống ra Fujairah. Tuy nhiên tổng công suất các tuyến thay thế chỉ bù đắp được khoảng 20-25% lượng dầu bị thiếu. Vòng qua mũi Hảo Vọng thì tăng thêm 10-15 ngày hành trình, chi phí nhiên liệu và bảo hiểm đội lên gấp đôi.

Còn về cơ sở pháp lý, Iran không có quyền phong tỏa eo biển theo UNCLOS. Việc rải thủy lôi và tấn công tàu dân sự nếu không có nghị quyết của Hội đồng Bảo an LHQ sẽ bị coi là hành vi chiến tranh bất hợp pháp. Nhưng trong chiến tranh, luật pháp quốc tế thường bị đẩy xuống hàng thứ hai.

Điều ít ai nói: Môi trường và những con người vô danh

Nếu một tàu chở dầu lớn bị trúng tên lửa hoặc va phải thủy lôi ở eo biển hẹp này, hậu quả sẽ rất thảm khốc. Vịnh Ba Tư là biển gần như kín, nước ít trao đổi với đại dương. Dầu loang sẽ ở lại rất lâu, phủ kín rừng ngập mặn, rạn san hô và bãi cá. Nghề cá của Iran, Oman, UAE sẽ bị hủy diệt trong nhiều năm. Các nhà máy khử mặn nước biển – nguồn nước sinh hoạt chính của hàng triệu người – cũng có nguy cơ phải dừng hoạt động.

Hiện tại, Liên Hợp Quốc và IMO mới chỉ kêu gọi bảo vệ thủy thủ, chưa có kế hoạch ứng phó tràn dầu cụ thể vì hai bên vẫn đang phong tỏa lẫn nhau. Đó là điều đáng sợ nhất: hai cường quốc chơi trò “ai chịu đựng được lâu hơn”, còn môi trường và con người vô tội thì chịu hết.

Trung Quốc và Ấn Độ không im lặng như nhiều người nghĩ. Ông Tập Cận Bình công khai kêu gọi duy trì lưu thông. Ấn Độ triển khai hải quân hộ tống trong Chiến dịch Sankalp. Họ đang cố gắng giữ dòng chảy dầu bằng ngoại giao và sức mạnh cứng, nhưng chưa ai dám can thiệp quân sự trực tiếp.

Cuộc chơi dài hơi và những gì người Việt cần theo dõi

Người viết nhận thấy đây không phải xung đột bột phát mà là cuộc đối đầu mang tính chiến lược. Iran dùng eo biển Hormuz để bù đắp cho thế yếu quân sự tổng thể. Mỹ thì muốn duy trì uy tín bảo vệ dòng chảy năng lượng cho đồng minh và gây sức ép tối đa lên kinh tế Iran. Cả hai đều đang tính toán “đau đớn kinh tế” của đối phương nhiều hơn là giải pháp thực sự.

Trong khi đó, người dân Việt Nam nên theo dõi sát hai thứ: diễn biến đàm phán 30 ngày mà Iran đề xuất đầu tháng 5, và động thái dự trữ, tìm nguồn thay thế của Chính phủ. Giá xăng dầu trong nước sẽ là “nhiệt kế” rõ nhất cho thấy khủng hoảng eo biển Hormuz đang ảnh hưởng đến cuộc sống hàng ngày của chúng ta đến mức nào.

Càng đọc sâu, người viết càng thấy rõ: eo biển Hormuz 2026 không chỉ là vấn đề của hai nước. Đó là vấn đề của chuỗi cung ứng toàn cầu, của giá cả sinh hoạt, của môi trường vùng Vịnh, và của hàng chục ngàn thủy thủ đang mắc kẹt ngoài khơi Oman – trong đó có những người Việt Nam bình thường như chúng ta.

Theo dõi tiếp những ngày tới. Vì mỗi lần Iran “mở rồi đóng” eo biển Hormuz, hóa đơn xăng tháng sau của bạn rất có thể sẽ tăng thêm một khoản không nhỏ.

Nguồn tham khảo chính: Wikipedia “Khủng hoảng eo biển Hormuz 2026”, CSIS.org “Strait of Hormuz in 8 Charts”, VietnamPlus, VnExpress và các báo cáo cập nhật đến 06/05/2026.

Khi bạn dừng xe tại cây xăng hôm nay, nhìn con số hiển thị trên máy bơm và tính nhanh chi phí đi làm cả tháng, hãy nhớ: con số đó đang được định đoạt tại một eo biển hẹp rộng chỉ 39 kilomet, cách Việt Nam gần 7000 kilomet. Tính đến sáng ngày 6 tháng 5 năm 2026, eo biển Hormuz gần như ngừng hoạt động hoàn toàn.

Chỉ còn trung bình 4 tàu đi qua mỗi ngày. Trước khi căng thẳng bùng phát con số này dao động từ 50 đến 130 chiếc. Hiện tại từ 1500 đến 2000 tàu thuộc 87 quốc gia đang mắc kẹt trong vùng vịnh, trên đó có khoảng 20.000 đến 22.500 thủy thủ. Một số người đã không sống đủ để thấy cửa biển mở lại. Đây không còn tin tức quốc tế xa lạ. Đây là chuyện trực tiếp tác động đến từng khoản chi tiêu trong gia đình bạn.

Nút thắt mà cả thế giới không thể cắt

Eo biển Hormuz nằm giữa bờ biển Iran và mũi đất Musandam của Oman, nối Vịnh Ba Tư với Ấn Độ Dương. Trước tháng 2 năm 2026, mỗi ngày có từ 20 đến 21 triệu thùng dầu thô và sản phẩm dầu lưu thông qua đây. Con số này tương đương một phần năm tổng lượng dầu xuất khẩu toàn cầu, một phần tư toàn bộ thương mại dầu đường biển thế giới.

80% lượng dầu này đến châu Á. Trung Quốc nhận gần một phần ba, tiếp theo là Ấn Độ, Hàn Quốc, Nhật Bản. Việt Nam nhập khẩu gần 70% lượng dầu thô tiêu thụ nội địa. Mỗi lần giá dầu thế giới dao động 1 đô la, giá xăng trong nước sẽ phản ánh chỉ sau 3 đến 5 ngày làm việc.

Có đường ống thay thế qua Saudi Arabia và UAE ra cảng Fujairah. Công suất của chúng chỉ đáp ứng được chưa đến một phần ba lưu lượng thông thường, chi phí vận chuyển tăng gấp đôi. Không có phương án dự phòng thực tế cho Hormuz. IEA từng cảnh báo từ nhiều năm trước: bất kỳ gián đoạn kéo dài tại đây sẽ tạo cú sốc năng lượng không từng thấy trong thế kỷ 21. Chúng ta đang sống chính trong cú sốc đó.

Dự án Tự do và những vòng đạn đầu tiên

Ngày 3 tháng 5, Donald Trump đăng thông báo trên tài khoản cá nhân, công bố khởi động chiến dịch Dự án Tự do. Theo thông báo, Mỹ sẽ mở hành lang an toàn và hộ tống các tàu thương mại trung lập đi qua eo biển, bắt đầu từ sáng hôm sau. Tổng thống Mỹ mô tả đây là hành động nhân đạo, đồng thời đưa ra cảnh báo rõ ràng: bất kỳ sự cản trở nào sẽ được đối xử cứng rắn.

Ngày 4 tháng 5, hai tàu thương mại treo cờ Mỹ đã đi qua toàn bộ eo biển an toàn. Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ huy động tàu khu trục tên lửa dẫn đường, hơn 100 máy bay, thiết bị không người lái và 15.000 binh sĩ để triển khai hành lang, rà phá thủy lôi và chặn các mối đe dọa. Hãng vận tải Maersk xác nhận một tàu thuộc hãng cũng đã rời khu vực an toàn dưới sự bảo vệ này.

Iran đáp trả trong cùng giờ. Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo triển khai xuồng cao tốc, phóng tên lửa hành trình và máy bay không người lái. Phía Mỹ công bố đã đánh chìm 6 đến 7 xuồng tấn công khi chúng tiếp cận đoàn tàu. Iran cáo buộc các mục tiêu bị tấn công là thuyền dân sự vận chuyển người dân từ cảng Khasab Oman, gây 5 người thiệt mạng. Hai bên đưa ra phiên bản hoàn toàn đối lập, không có bên thứ ba xác nhận sự thật xảy ra.

Cùng ngày 4 tháng 5, các cuộc tấn công xảy ra tại cảng Fujairah UAE. Tàu chở dầu JV Innovation treo cờ Quần đảo Marshall bốc cháy sau vụ nổ. Một tàu chở dầu thuộc tập đoàn Adnoc UAE cũng bị ảnh hưởng. Tàu HMM Namu của Hàn Quốc bị tấn công ở gần cửa biển. UAE phải kích hoạt báo động phòng không toàn tỉnh, đóng cửa trường học, hủy gần 200 chuyến bay trong 12 giờ.

Cái lưới vô hình thay cho cửa sắt đóng kín

Đến ngày 5 và 6 tháng 5, Iran không còn tuyên bố phong tỏa eo biển nữa. Họ công bố một cơ chế kiểm soát lưu thông mới. Tất cả tàu muốn quá cảnh phải nhận email hướng dẫn quy tắc, đi chính xác theo hành lang được Iran vạch ra. Bất kỳ sự lệch hướng nào sẽ bị đáp trả ngay lập tức. Tàu có liên quan đến Mỹ hay Israel bị cấm hoàn toàn.

Đây là chi tiết hầu hết các bản tin bỏ qua. Iran không cần đóng hoàn toàn cửa biển để thắng. Họ chỉ cần tạo mức độ rủi ro đủ cao. Khi đó các hãng bảo hiểm sẽ tự động tăng phí lên mức không chấp nhận được. Các chủ tàu sẽ tự động chuyển hướng hay dừng lại. Đó là lý do dù Mỹ đã hộ tống thành công hai tàu, tổng lưu lượng qua eo biển vẫn đứng nguyên ở mức 4 chiếc mỗi ngày.

Iran không dùng chiến thuật phong tỏa thô thiển như những năm 1980. Họ xây dựng một hệ thống kiểm soát nhiều lớp: radar ven biển phủ kín toàn bộ eo biển, thủy lôi rải ngầm ở các luồng sâu, tàu ngầm mini, tên lửa chống hạm đặt trên các đảo. Không có tường sắt. Chỉ có một vùng nước mà không ai dám đi qua nếu không được phép.

Những người đứng im giữa hai bên

Oman nằm ngay cửa eo biển, sở hữu mũi đất nhìn thẳng toàn bộ luồng tàu. Họ không đủ sức quân sự để can thiệp. Chính phủ Oman liên tục ra thông báo lên án các cuộc tấn công, kêu gọi mở cửa biển vô điều kiện. Họ không thể làm thêm điều gì khác.

Qatar, Kuwait, Bahrain chịu thiệt hại nặng nhất nhưng gần như im lặng. Tất cả xuất khẩu năng lượng của các nước này đi qua Hormuz. Hàng chục tàu chở LNG và dầu đang kẹt tại neo đậu. Các mỏ dầu đã phải giảm sản lượng vì kho chứa đầy. Phí bảo hiểm hàng hải tăng 7 lần so với đầu năm. Không ai nói thiệt hại đã lên bao nhiêu.

Hàn Quốc đang xem xét tham gia chiến dịch hộ tống của Mỹ sau khi tàu của họ bị tấn công. Ấn Độ đã cho một tàu chở dầu đi qua thành công vào cuối tháng 4. Mỹ công khai kêu gọi Trung Quốc sử dụng ảnh hưởng để thuyết phục Iran nới lỏng kiểm soát. Trung Quốc chưa đưa ra phản hồi chính thức.

Điều gì sẽ xảy ra với giá xăng ở Việt Nam

Giá dầu Brent chạm mức 114,44 đô la một thùng vào ngày 5 tháng 5, sau đó dao động trong khoảng 108 đến 113 đô la. Áp lực tăng giá xăng tại Việt Nam sẽ rõ ràng trong hai tuần tới. Dự trữ dầu chiến lược của nước ta đủ đáp ứng nhu cầu khoảng 60 đến 70 ngày nếu hoàn toàn ngừng nhập khẩu.

Châu Á là khu vực chịu tác động nặng nhất. Trung Quốc và Ấn Độ đã bắt đầu chuyển sang mua dầu từ Nga và châu Phi, với chi phí vận chuyển cao hơn nhiều. Tất cả chi phí thêm này cuối cùng sẽ được chuyển xuống người tiêu dùng trên toàn thế giới.

Mỗi lần khủng hoảng tại Hormuz xảy ra, thế giới lại nhắc lại về chuyển đổi năng lượng tái tạo. Lời nói thì đúng. Việc xây dựng nhà máy điện mặt trời, gió và hệ thống lưu trữ cần từ 5 đến 10 năm. Trong khoảng thời gian đó, chúng ta vẫn sẽ phải nhìn lên giá bơm xăng mỗi khi có tiếng nổ ở Trung Đông.

Điểm ngã không ai muốn bước qua

Các chuyên gia đồng ý một điều: cả hai bên đều không muốn chiến tranh quy mô lớn. Cả hai bên cũng không muốn lùi bước trước.

Bryan Clark, cựu chỉ huy hải quân Mỹ hiện làm việc tại Viện Hudson nhận định, hiện tại chúng ta đang đi trên một sợi dây rất mỏng. Chỉ cần một sai sót nhỏ. Chỉ cần một tên lửa trúng một tàu chở dầu lớn. Chỉ cần một thủy lôi làm hư hại một tàu chiến Mỹ. Mọi thứ có thể leo thang vượt ngoài mọi kế hoạch.

Cho đến nay không có kế hoạch đàm phán chính thức nào được công bố. Các chuyên gia vận tải biển ước tính, ngay cả khi các bên đạt được thỏa thuận tuần tới, lưu lượng tàu qua Hormuz khó có thể trở lại mức bình thường trước tháng 9 năm 2026.

Các chính trị gia đàm phán. Các tướng chỉ huy lực lượng. Các hãng dầu tính toán lợi nhuận. Những người trả giá thực tế là hàng chục ngàn thủy thủ đang ngồi trên tàu ở giữa biển. Là người dân ở mọi quốc gia, mỗi ngày vẫn đi làm, vẫn đổ xăng, vẫn nhìn con số trên máy bơm tăng lên từng ngày.

Chúng ta sẽ tiếp tục theo dõi diễn biến tại eo biển Hormuz. Nó ở rất xa. Nó cũng ở ngay trước mắt bạn, mỗi lần bạn bật cần xăng.

Bài viết tổng hợp thông tin cập nhật đến ngày 6 tháng 5 năm 2026 từ VnExpress, Tuổi Trẻ, Dân Trí, Reuters, New York Times, IEA và các nguồn chuyên ngành vận tải biển.