Cập Nhật Eo Biển Hormuz Tháng 5/2026: Mỹ Khởi Động Dự Án Tự Do

Cập Nhật Eo Biển Hormuz Tháng 5/2026: Mỹ Khởi Động Dự Án Tự Do

Những ngày đầu tháng 5/2026, eo biển Hormuz lại một lần nữa trở thành tâm điểm khi Tổng thống Donald Trump tuyên bố khởi động “Dự án Tự do”. Hai tàu treo cờ Mỹ đã đi qua thành công, nhưng giá dầu Brent vẫn vọt lên 114 USD/thùng – mức cao nhất bốn năm. Người Việt Nam chúng ta lại bắt đầu tính toán: xăng dầu trong nước sắp tăng bao nhiêu, phân bón giá bao nhiêu, và chuỗi cung ứng toàn cầu sẽ bị siết đến mức nào?

Không phải ngẫu nhiên mà eo biển Hormuz luôn khiến thị trường run sợ. Đây là cổ họng hẹp chỉ rộng 34 km tại điểm thắt nhất, nối Vịnh Ba Tư với Biển Ả Rập. Hàng ngày trước khủng hoảng, khoảng 20 triệu thùng dầu và 20% lượng LNG toàn cầu đi qua đây. Năm 2025, 84% dầu thô xuất khẩu từ khu vực phải đi tuyến đường này, phần lớn hướng về châu Á, trong đó Trung Quốc chiếm gần một phần ba.

Eo biển Hormuz tháng 5/2026: Bế tắc kép và ngừng bắn treo sợi chỉ

Hiện tại là tình trạng “bế tắc kép”. Iran kiểm soát phía bắc, yêu cầu mọi tàu phải phối hợp với lực lượng vũ trang của họ và đôi khi nộp phí. Mỹ thì phong tỏa các cảng Iran từ giữa tháng 4, thiết lập “khu vực an ninh tăng cường” phía nam phối hợp với Oman. Lệnh ngừng bắn mong manh từ ngày 8/4 vẫn được duy trì trên giấy, nhưng thực tế chỉ cần một quả tên lửa lạc là có thể vỡ tan.

Những ngày qua diễn biến như kịch bản phim hành động. Ngày 17/4, Ngoại trưởng Iran Seyed Abbas Araghchi tuyên bố mở hoàn toàn eo biển Hormuz trong thời gian ngừng bắn. Tổng thống Trump hoan nghênh. Thế rồi chỉ một ngày sau, Iran đảo chiều, bắn vào tàu thương mại và tuyên bố sẽ đóng cửa cho đến khi Mỹ dỡ phong tỏa. Đến 27/4, Iran lại đề nghị qua Pakistan: mở eo biển nếu Mỹ chấm dứt phong tỏa. Mỹ từ chối.

Ngày 3/5, Trump đăng trên Truth Social thông báo “Dự án Tự do”. Từ 4/5, Mỹ sẽ hộ tống tàu trung lập rời khỏi vùng nguy hiểm bằng lực lượng gồm tàu khu trục tên lửa, hơn 100 máy bay và 15.000 binh sĩ. Trump gọi đây là “cử chỉ nhân đạo”. Ngày 4/5, hai tàu treo cờ Mỹ đi qua an toàn. Iran đáp trả bằng tên lửa, drone, xuồng cao tốc. Mỹ tiêu diệt 6-7 xuồng Iran, đánh chặn hầu hết đạn. Iran cáo buộc Mỹ tấn công thuyền dân sự khiến 5 người thương vong. UAE cũng bị Iran bắn 3 quả tên lửa (đều bị chặn).

Đến ngày 5/5, một tàu do hãng HMM (Hàn Quốc) điều hành phát nổ. Giá dầu Brent chạm đỉnh. Tình hình vẫn nóng ran.

Dự án Tự do của Trump thực chất là gì?

Nhìn bề ngoài, Dự án Tự do nghe rất hào hùng: Mỹ dùng sức mạnh quân sự để bảo vệ tự do hàng hải. Thực tế, đây là chiến dịch hộ tống có giới hạn. Mỹ chỉ bảo vệ tàu treo cờ Mỹ hoặc tàu trung lập xin tham gia. Phần lớn đội tàu thương mại thế giới vẫn phải tự lo thân.

Điều này giải thích tại sao giá dầu vẫn ở mức cao dù hai tàu đã đi qua. Thị trường không tin eo biển Hormuz sẽ trở lại bình thường. Iran vẫn duy trì khả năng tấn công rải rác bằng tên lửa, drone và cả thủy lôi đã rải từ trước. Các chuyên gia từ Council on Foreign Relations nhận định dự án này khó mở cửa hoàn toàn eo biển Hormuz, chỉ mang tính biểu tượng và chính trị nhiều hơn giải pháp kinh tế thực sự.

Các hãng tàu lớn như Maersk, CMA CGM, Hapag-Lloyd đang tính toán rất kỹ. Bảo hiểm chiến tranh tăng gấp 4-6 lần. Đi vòng qua Mũi Hảo Vọng thì tốn thêm 10-14 ngày và hàng trăm nghìn đô la nhiên liệu. Nhiều hãng chọn cách tạm dừng tuyến hoặc đi đường vòng dù biết chắc sẽ đội chi phí logistics toàn cầu.

Mâu thuẫn nội bộ Iran: Ngoại giao và IRGC đang chơi hai ván bài?

Một chi tiết rất ít được nhắc đến nhưng cực kỳ quan trọng: Iran không phải đang hành động như một khối thống nhất. Ngày 17/4, Ngoại trưởng Araghchi tuyên bố mở eo biển như một cử chỉ hòa hoãn. Tối cùng ngày, IRGC (Vệ binh Cách mạng Hồi giáo) tuyên bố eo biển vẫn đóng và gọi Ngoại trưởng là “kẻ ngớ ngẩn”.

Sự rạn nứt này không phải ngẫu nhiên. Sau khi Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei bị ám sát, Iran thiếu người phân xử tối cao. Phe thực dụng tại Bộ Ngoại giao muốn nhượng bộ để gỡ lệnh trừng phạt và cứu kinh tế. Phe cứng rắn trong IRGC lại coi eo biển Hormuz là “vũ khí sinh tử”, muốn duy trì trạng thái nửa mở nửa đóng để thu phí từ tàu thân thiện (Trung Quốc, Nga, Ấn Độ, Pakistan) và giữ lá bài đàm phán.

Chính sự thiếu đồng thuận nội bộ này khiến tình hình càng khó lường. Bất kỳ thỏa thuận nào cũng có nguy cơ bị một bên phá ngang chỉ bằng một cuộc tấn công “bất ngờ”.

Tác động thực tế đến Việt Nam và kinh tế toàn cầu

Giá dầu Brent 114 USD/thùng không phải con số xa xôi. Ở Việt Nam, xăng dầu tăng sẽ kéo theo chi phí vận tải, giá phân bón urea đã tăng 50%, ảnh hưởng trực tiếp đến nông nghiệp. Doanh nghiệp xuất nhập khẩu đang lo sốt vó vì thời gian vận chuyển kéo dài và phí bảo hiểm đội lên.

Nhiều người vẫn lầm tưởng Iran có thể phong tỏa hoàn toàn eo biển Hormuz. Thực tế rất khó. Mỹ và đồng minh đã chứng minh họ có thể hộ tống tàu qua. Iran không đủ sức chặn tất cả, nhưng họ đủ sức tạo ra sự bất ổn định kinh niên khiến chi phí logistics tăng vĩnh viễn. Đó mới là điều họ muốn: giữ eo biển ở trạng thái “nửa mở nửa đóng” để duy trì sức ép chiến lược.

Các đường ống thay thế từ Saudi Arabia và UAE cũng không cứu vãn được nhiều. Tổng công suất chỉ khoảng 15-20% so với lượng hàng qua eo biển Hormuz, và hoàn toàn không vận chuyển được LNG. Đây là lý do IEA phải giải phóng 400 triệu thùng dự trữ chiến lược.

Điều ít ai nói: Rủi ro môi trường và trò chơi dài hơi

Giữa vô số phân tích kinh tế và quân sự, người ta ít nhắc đến khả năng một tàu chở dầu bị trúng đạn hoặc va phải thủy lôi. Eo biển Hormuz hẹp và nông, nếu xảy ra tràn dầu quy mô lớn thì việc dọn dẹp gần như bất khả thi. Hệ sinh thái vịnh Ba Tư và vịnh Oman sẽ chịu hậu quả kéo dài nhiều năm. Cá, san hô, sinh vật phù du – tất cả sẽ bị nhiễm độc. Nhưng hiện tại, dường như cả hai bên đều đang tập trung vào an ninh năng lượng hơn là môi trường biển.

Về dài hạn, Baker Hughes dự báo xung đột có thể kéo dài ít nhất đến tháng 6 hoặc nửa sau năm 2026. S&P Global đã nâng dự báo giá dầu năm 2026. Eo biển Hormuz không chỉ là vấn đề của Trung Đông. Nó là vấn đề của chuỗi cung ứng toàn cầu, trong đó Việt Nam đang nằm ở vị trí dễ bị tổn thương.

Những ai theo dõi sát trên mạng xã hội sẽ thấy dư luận đang chia làm hai phe rõ rệt: một bên lo “chiến tranh thế giới thứ ba”, bên kia cho rằng đây chỉ là trò chơi chính trị để Trump và phe cứng rắn Iran cùng ghi điểm trong nước. Cả hai đều có phần đúng.

Dự án Tự do có thể giúp một số tàu đi qua, nhưng để eo biển Hormuz thực sự trở lại dòng chảy thương mại bình thường, cần một thỏa thuận chính trị toàn diện – điều hiện tại vẫn còn xa vời. Trong khi chờ đợi, người tiêu dùng Việt Nam và các nhà đầu tư sẽ tiếp tục sống chung với giá năng lượng cao và sự bất định kéo dài.

Theo dõi sát những diễn biến tiếp theo là cần thiết. Vì eo biển Hormuz không chỉ là một điểm nóng địa chính trị – nó là nơi quyết định chi phí sinh hoạt của hàng tỷ người trên thế giới, trong đó có chúng ta.

Nguồn tham khảo chính: Wikipedia – 2026 Strait of Hormuz crisis, Reuters, AP, CSIS, Kpler, Council on Foreign Relations (cập nhật đến 5/5/2026).