Eo biển Hormuz 2026: Iran thực sự kiểm soát được đến đâu?
Khi đổ xăng tuần này, nhiều người Việt Nam đã phải nhăn mặt vì cái giá. Không phải ngẫu nhiên. Eo biển Hormuz – con đường hẹp chỉ rộng chừng 21-34 km – đang bị hai bên Mỹ và Iran “bóp cổ” lẫn nhau từ cuối tháng 2. Giá Brent vọt lên 114,44 USD/thùng chỉ trong vài ngày đầu tháng 5. Người viết ngồi nghiên cứu cả đống tài liệu, từ Wikipedia đến báo cáo CSIS, từ thread Reddit đến phân tích của chuyên gia Thổ Nhĩ Kỳ, và nhận ra một điều: câu chuyện ở đây không phải ai “kiểm soát hoàn toàn” eo biển, mà là ai khiến bên kia đau hơn, lâu hơn.
Và người chịu thiệt nhiều nhất, như thường lệ, lại là những nước nhập khẩu như Việt Nam chúng ta.
Bối cảnh: “Cổ họng” dầu mỏ của cả hành tinh
Eo biển Hormuz nối Vịnh Ba Tư với Ấn Độ Dương. Mỗi ngày trước khủng hoảng, khoảng 20 triệu thùng dầu và một lượng lớn LNG đi qua đây, chiếm tới 20% thương mại dầu mỏ và khí hóa lỏng bằng đường biển toàn cầu. Trung Quốc mua khoảng một phần ba lượng dầu ấy. Việt Nam dù không phải khách hàng lớn nhất nhưng cũng nhập phần lớn xăng dầu thành phẩm và dầu thô từ khu vực Trung Đông.
Theo Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS), eo biển này thuộc quyền quá cảnh vô hại. Iran và Mỹ đều chưa phê chuẩn công ước, nhưng luật tập quán quốc tế vẫn công nhận tàu thuyền được đi qua. Thế mà từ cuối tháng 2/2026, quy tắc ấy gần như bị xóa sổ.
Diễn biến leo thang: Từ “Operation Epic Fury” đến “Project Freedom”
Ngày 28/02/2026, Mỹ và Israel mở chiến dịch không kích lớn vào Iran. Lãnh tụ tối cao Ali Khamenei thiệt mạng. Iran đáp trả bằng tên lửa vào các căn cứ Mỹ tại Vùng Vịnh và Israel, đồng thời ra lệnh cấm tàu qua eo biển Hormuz. IRGC (Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran) rải thủy lôi, gây nhiễu GNSS, tấn công ít nhất 21 tàu chỉ trong nửa tháng đầu tháng 3.
Giá dầu Brent vọt lên 126 USD/thùng ngày 08/03. Hơn 150 tàu neo đậu ngoài khơi Oman. Các hãng tàu lớn Maersk, CMA CGM, Hapag-Lloyd tạm dừng tuyến. Iran thì vừa đóng vừa mở: họ thu phí “bảo vệ” lên tới 2 triệu USD một chuyến với tàu Trung Quốc, Thổ Nhĩ Kỳ, Ấn Độ, Pakistan, đồng thời tuyên bố chỉ cho tàu “thân thiện” qua.
Đến 17/04, Iran bất ngờ tuyên bố mở hoàn toàn eo biển trong 10 ngày ngừng bắn. Tàu bắt đầu di chuyển, thậm chí có cả tàu du lịch. Nhưng chỉ một ngày sau, IRGC đảo ngược quyết định vì Mỹ vẫn duy trì phong tỏa cảng Iran từ ngày 13/04. Tình hình trở lại căng thẳng.
Đầu tháng 5/2026, mọi thứ nóng lên lần nữa. Tổng thống Trump công bố “Project Freedom” – chiến dịch hộ tống tàu dầu trung lập. Hai khu trục hạm Mỹ tiến vào eo biển. Iran tuyên bố bắn trúng tàu Mỹ (bị CENTCOM phủ nhận). Một tàu chở hàng Hàn Quốc bốc cháy. Giá dầu Brent tăng thêm 5,8% chỉ trong một ngày.
Sự thật phũ phàng về khả năng kiểm soát của Iran
Đây là phần nhiều người Việt đang hiểu sai.
Iran không thể đóng hoàn toàn eo biển Hormuz theo nghĩa đen. Eo biển rộng tới 34 km ở điểm hẹp nhất, Iran chỉ kiểm soát tốt phần phía bắc sát bờ mình. Họ dùng thủy lôi, tên lửa chống tàu, UAV và tàu tốc độ cao để tạo ra sự bất định – chứ không phải phong tỏa tuyệt đối. Khi Mỹ đưa khu trục hạm hộ tống, Iran thường chỉ dọa chứ chưa dám đánh trực diện.
Người viết thấy rõ: Iran đang chơi ván cờ thông minh. Họ biến eo biển Hormuz thành con tin kinh tế. Mỗi lần “mở rồi đóng”, giá dầu nhảy múa, áp lực lên Mỹ và đồng minh tăng. Họ thu phí từ tàu thân thiện, vừa kiếm tiền vừa chia rẽ khối phương Tây với châu Á. Đó không phải sức mạnh tuyệt đối, mà là sức mạnh của kẻ yếu biết tận dụng điểm nghẽn.
Ngược lại, Mỹ cũng không “mở” được eo biển một cách dễ dàng. Project Freedom nghe oai nhưng thực chất là hộ tống có chọn lọc. Hơn 2.000 tàu và hơn 20.000 thủy thủ vẫn đang mắc kẹt. Trong đó có không ít thuyền viên Việt Nam – những người mà gia đình đang chờ tin từng ngày trên Facebook và Zalo.
Tác động đến túi tiền người Việt: Giá xăng sắp tăng mạnh?
Đây mới là điều mọi người quan tâm nhất.
Việt Nam nhập khẩu khoảng 70-80% nhu cầu xăng dầu. Khi giá Brent duy trì trên 110 USD/thùng và chi phí vận chuyển, bảo hiểm tăng gấp 4-6 lần, các doanh nghiệp đầu mối chắc chắn phải điều chỉnh giá bán lẻ. Nhiều khả năng trong tháng 5 này, giá xăng trong nước sẽ tăng thêm vài nghìn đồng mỗi lít nếu khủng hoảng không hạ nhiệt.
Các nhà máy lọc dầu Nghi Sơn và Dung Quất vẫn đang chạy nhờ nguồn thay thế từ châu Phi, Mỹ Latinh và dự trữ. Nhưng nếu eo biển Hormuz bị nghẽn thêm 1-2 tháng nữa, chi phí nhập khẩu tăng, thời gian vận chuyển dài hơn sẽ tạo áp lực lạm phát rõ rệt. Người dân đô thị chạy xe máy, xe ô tô hàng ngày sẽ cảm nhận rất nhanh.
Những hiểu lầm nguy hiểm và tuyến đường thay thế
Nhiều người nghĩ eo biển Hormuz là “tuyến duy nhất không thể thay thế”. Thực tế không hẳn.
Ả Rập Xê Út có đường ống Đông-Tây chuyển được khoảng 5 triệu thùng/ngày ra Biển Đỏ. UAE cũng có đường ống ra Fujairah. Tuy nhiên tổng công suất các tuyến thay thế chỉ bù đắp được khoảng 20-25% lượng dầu bị thiếu. Vòng qua mũi Hảo Vọng thì tăng thêm 10-15 ngày hành trình, chi phí nhiên liệu và bảo hiểm đội lên gấp đôi.
Còn về cơ sở pháp lý, Iran không có quyền phong tỏa eo biển theo UNCLOS. Việc rải thủy lôi và tấn công tàu dân sự nếu không có nghị quyết của Hội đồng Bảo an LHQ sẽ bị coi là hành vi chiến tranh bất hợp pháp. Nhưng trong chiến tranh, luật pháp quốc tế thường bị đẩy xuống hàng thứ hai.
Điều ít ai nói: Môi trường và những con người vô danh
Nếu một tàu chở dầu lớn bị trúng tên lửa hoặc va phải thủy lôi ở eo biển hẹp này, hậu quả sẽ rất thảm khốc. Vịnh Ba Tư là biển gần như kín, nước ít trao đổi với đại dương. Dầu loang sẽ ở lại rất lâu, phủ kín rừng ngập mặn, rạn san hô và bãi cá. Nghề cá của Iran, Oman, UAE sẽ bị hủy diệt trong nhiều năm. Các nhà máy khử mặn nước biển – nguồn nước sinh hoạt chính của hàng triệu người – cũng có nguy cơ phải dừng hoạt động.
Hiện tại, Liên Hợp Quốc và IMO mới chỉ kêu gọi bảo vệ thủy thủ, chưa có kế hoạch ứng phó tràn dầu cụ thể vì hai bên vẫn đang phong tỏa lẫn nhau. Đó là điều đáng sợ nhất: hai cường quốc chơi trò “ai chịu đựng được lâu hơn”, còn môi trường và con người vô tội thì chịu hết.
Trung Quốc và Ấn Độ không im lặng như nhiều người nghĩ. Ông Tập Cận Bình công khai kêu gọi duy trì lưu thông. Ấn Độ triển khai hải quân hộ tống trong Chiến dịch Sankalp. Họ đang cố gắng giữ dòng chảy dầu bằng ngoại giao và sức mạnh cứng, nhưng chưa ai dám can thiệp quân sự trực tiếp.
Cuộc chơi dài hơi và những gì người Việt cần theo dõi
Người viết nhận thấy đây không phải xung đột bột phát mà là cuộc đối đầu mang tính chiến lược. Iran dùng eo biển Hormuz để bù đắp cho thế yếu quân sự tổng thể. Mỹ thì muốn duy trì uy tín bảo vệ dòng chảy năng lượng cho đồng minh và gây sức ép tối đa lên kinh tế Iran. Cả hai đều đang tính toán “đau đớn kinh tế” của đối phương nhiều hơn là giải pháp thực sự.
Trong khi đó, người dân Việt Nam nên theo dõi sát hai thứ: diễn biến đàm phán 30 ngày mà Iran đề xuất đầu tháng 5, và động thái dự trữ, tìm nguồn thay thế của Chính phủ. Giá xăng dầu trong nước sẽ là “nhiệt kế” rõ nhất cho thấy khủng hoảng eo biển Hormuz đang ảnh hưởng đến cuộc sống hàng ngày của chúng ta đến mức nào.
Càng đọc sâu, người viết càng thấy rõ: eo biển Hormuz 2026 không chỉ là vấn đề của hai nước. Đó là vấn đề của chuỗi cung ứng toàn cầu, của giá cả sinh hoạt, của môi trường vùng Vịnh, và của hàng chục ngàn thủy thủ đang mắc kẹt ngoài khơi Oman – trong đó có những người Việt Nam bình thường như chúng ta.
Theo dõi tiếp những ngày tới. Vì mỗi lần Iran “mở rồi đóng” eo biển Hormuz, hóa đơn xăng tháng sau của bạn rất có thể sẽ tăng thêm một khoản không nhỏ.
Nguồn tham khảo chính: Wikipedia “Khủng hoảng eo biển Hormuz 2026”, CSIS.org “Strait of Hormuz in 8 Charts”, VietnamPlus, VnExpress và các báo cáo cập nhật đến 06/05/2026.
Leave a Reply