Eo biển Hormuz: Cổ họng hẹp mà cả thế giới phải nuốt qua
Bạn thử hình dung một con đường rộng chỉ 39 km ở điểm hẹp nhất, hai bên là núi đá và nước nông. Đó chính là eo biển Hormuz. Phía bắc là Iran, phía nam là Oman với mỏm Musandam nhô ra như lưỡi dao. Mọi giọt dầu từ Vịnh Ba Tư muốn ra Ấn Độ Dương đều phải chui qua đây.
Theo số liệu gần nhất, khoảng 25% lượng dầu xuất khẩu bằng đường biển và 20% LNG của thế giới đi qua eo biển hormuz mỗi năm. Châu Á là khách hàng chính. Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản, Hàn Quốc và cả Việt Nam đều đang uống từng ngụm năng lượng từ con ngòi này. Đóng nó lại không khác gì siết cổ họng của nền kinh tế toàn cầu.
Người viết đã dành cả tuần lội qua Wikipedia, các báo cáo của Cơ quan Năng lượng Quốc tế, thread Reddit ròng rã và cả những phân tích quân sự nghiêm túc. Kết quả là một bức tranh không lạc quan: việc đóng cửa eo biển hormuz không chỉ đẩy giá dầu lên mà còn gây ra những vết nứt dài hạn trên chuỗi cung ứng mà ít ai nói đến.
Iran từng làm thật, và thế giới đã nếm mùi
Không phải chuyện viễn vông. Trong Chiến tranh Iran-Iraq những năm 1980, Iran đã đặt thủy lôi và tấn công tàu chở dầu. Gần đây hơn, theo các báo cáo tình báo được công khai, họ đã chuẩn bị thủy lôi và tuyên bố sẽ đóng cửa eo biển hormuz nếu bị đe dọa tồn vong.
Tháng 3/2026 trong kịch bản xung đột giả định, Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran chính thức phong tỏa eo biển sau vụ ám sát lãnh tụ tối cao. Giá dầu lập tức nhảy vọt, mức bảo hiểm tàu chở dầu tăng gấp 4-6 lần chỉ trong một tuần. Cơ quan Năng lượng Quốc tế phải xả 400 triệu thùng dầu dự trữ chiến lược để cứu thị trường. Một số tàu vẫn liều lĩnh đi qua, nhưng đa số chọn neo lại hoặc quay đầu.
Iran nói rõ: bất kỳ sự hiện diện quân sự nước ngoài nào trong eo biển hormuz đều không thể chấp nhận. Họ coi đây là vấn đề chủ quyền. Mỹ thì tuyên bố sẽ hộ tống tàu bằng hải quân. Cả hai bên đều không nhường. Và người trả giá, như thường lệ, là những nước nhập khẩu dầu.
Không chỉ dầu: lưu huỳnh và phân bón mới là quả bom nổ chậm
Đây là phần mà hầu hết báo chí Việt Nam bỏ qua. Khoảng 50% lượng lưu huỳnh thương mại thế giới đi qua eo biển hormuz. Lưu huỳnh là nguyên liệu then chốt để sản xuất axit sunfuric, từ đó làm phân urê.
Khi nguồn cung bị tắc, giá phân bón có thể tăng 85% chỉ trong tháng đầu tiên. Việt Nam, Ấn Độ, Indonesia – những nước nhập khẩu phân bón lớn – sẽ thấy chi phí trồng lúa, ngô, lúa mì đội lên đáng kể. Người nông dân trả giá trước, sau đó là người tiêu dùng. Chuỗi cung ứng toàn cầu không chỉ bị bóp nghẹt ở xăng dầu mà còn ở cả phân bón, hóa chất công nghiệp, nhựa, sơn và thậm chí linh kiện pin mặt trời.
Nói cách khác, cái bọc nilon đựng rau ở siêu thị và chiếc áo bạn đang mặc đều có một phần chuỗi cung ứng chạy qua eo biển hormuz. Đứt mắt xích này, hiệu ứng domino lan ra rất xa và rất lâu.
Tràn dầu và thảm họa môi trường thực sự
Nếu xung đột thật sự xảy ra, nguy cơ tràn dầu không phải là thấp. Eo biển hẹp, nước nông, dầu khó phân tán. Một tàu siêu dầu 2 triệu thùng bị trúng tên lửa hoặc va chạm, dầu sẽ loang ra thành lớp dày, bao phủ san hô, thảm cỏ biển và nguồn cá của ngư dân Iran lẫn Oman.
Ngư dân hai bờ eo biển hormuz sống bằng nghề đánh bắt từ hàng trăm năm. Họ sẽ mất sinh kế ngay lập tức. Khói độc từ dầu cháy bay vào đất liền, nước ngầm nhiễm độc, trẻ em và người già hít phải chất độc. Hệ sinh thái vùng này phục hồi có khi mất vài thập kỷ. Đây không phải kịch bản phim Hollywood, mà là những gì đã xảy ra trong các vụ tràn dầu lịch sử, chỉ lần này quy mô có thể lớn hơn rất nhiều.
Oman: người đứng giữa hai lằn đạn
Oman ở vị trí vô cùng khó chịu. Mỏm Musandam của họ nhô ra kiểm soát một phần eo biển hormuz, nhưng lực lượng hải quân thì khiêm tốn. Nếu Iran đóng cửa, Oman mất cả tuyến đường biển chiến lược và một phần ảnh hưởng lãnh thổ thực tế.
Điều họ làm được là vai trò trung gian truyền thống. Oman vốn nổi tiếng là người hòa giải ở Trung Đông. Họ đang tăng cường ngoại giao, thúc đẩy đối thoại, đồng thời phát triển cảng Duqm và Salalah thành điểm trung chuyển thay thế. Nhưng rõ ràng, Oman không muốn chọn phe. Họ đang đi trên dây giữa Iran, Mỹ và các nước vùng Vịnh.
Đường ống thay thế: con số trên giấy và thực tế phũ phàng
Nhiều người an ủi nhau bằng East-West Pipeline của Saudi hay Abu Dhabi Crude Oil Pipeline của UAE. Trên giấy thì đẹp. Thực tế thì khác.
Đường ống Saudi thiết kế 5 triệu thùng/ngày nhưng thực tế chỉ chạy được khoảng 2-3 triệu thùng ở mức cao điểm vì bảo trì và hạn chế kỹ thuật. Đường ống UAE dẫn ra Fujairah chỉ tối đa 1,5 triệu thùng/ngày. Tổng cộng thế giới có thể bù đắp tối đa khoảng 5,5 triệu thùng/ngày, trong khi lượng dầu đi qua eo biển hormuz là 17-20 triệu thùng.
Thiếu hụt hơn 4 triệu thùng mỗi ngày không phải chuyện đùa. Những đường ống này cũng dễ bị tấn công nếu xung đột leo thang. Nói trắng ra, chúng chỉ giảm bớt phần nào áp lực chứ không thay thế được eo biển hormuz.
Trung Quốc, Ấn Độ và bài toán tự vệ
Trung Quốc có hải quân ngày càng mạnh. Họ có khả năng tự tổ chức hành lang an toàn cho tàu chở dầu của mình và đàm phán trực tiếp với Iran. Ấn Độ thì khác. Họ phụ thuộc nặng vào dầu Vịnh Ba Tư nhưng hải quân chưa đủ sức hộ tống quy mô lớn, nên sẽ chọn cách đẩy Mỹ ra mặt chính, ủng hộ liên minh do Washington dẫn dắt.
Cả hai nước đều hiểu rõ: đối đầu quân sự trực tiếp với Iran là cực kỳ tốn kém. Giải pháp ngắn hạn vẫn là ngoại giao. Nhưng nếu eo biển hormuz bị đóng lâu dài, Trung Quốc và Ấn Độ sẽ phải tính đến kịch bản hành lang an toàn riêng – dù họ không muốn.
Ai có thể mở lại cửa mà không để Mỹ làm trung tâm?
Nga có quan hệ tốt với Iran và từng làm trung gian trong đàm phán hạt nhân, nhưng họ đang bận ở châu Âu. Trung Quốc lại có lợi thế thương mại rõ rệt: họ là khách hàng lớn của cả Iran lẫn các nước vùng Vịnh.
Bắc Kinh có thể đưa ra “sáng kiến an ninh hàng hải” riêng, mời các bên đến đàm phán tại Pakistan hoặc một nước thứ ba. Mục tiêu của họ là giải quyết vấn đề mà không để Mỹ đứng ở vị trí trung tâm. Liệu có thành công hay không lại là chuyện khác, vì Iran chỉ mở cửa khi họ thấy lợi ích rõ ràng hơn rủi ro.
Người viết nhận ra một điều: thế giới ngày nay vẫn phụ thuộc quá mức vào những điểm nghẽn địa chính trị hẹp. Eo biển hormuz giống như Biển Đông ở chỗ nó vừa là tuyến hàng hải quan trọng vừa là nơi các cường quốc dễ va chạm. Chỉ khác là Biển Đông của chúng ta gần hơn, cụ thể hơn.
Sau khi đọc xong, bạn có thể muốn tìm hiểu thêm về công suất thực tế của các đường ống thay thế, tình hình dự trữ dầu chiến lược của các nước châu Á, hoặc theo dõi các cuộc đàm phán ngoại giao mới nhất. Vì cuối cùng, những con số và kịch bản trên giấy tờ đều phải nhường chỗ cho thực tế hỗn loạn của con người.
Và thực tế ấy, đang diễn ra từng ngày ngay tại eo biển hormuz.
Leave a Reply