Giữa sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo trong những năm gần đây, không ít người đã đặt ra câu hỏi “Liệu trí tuệ nhân tạo – AI có thể thay thế được con người?” Ý thức con người và trí tuệ nhân tạo có thể song hành cùng phát triển định hình một thế giới hay không? Bài chia sẻ sau của VietGiatrang sẽ cùng bạn bàn luận sâu về trí tuệ nhân tạo cùng ý thức con người, sự giao thoa, những tác động của cả hai yếu tố đến với nhau cũng như đến tương lai. Khám phá ngay!

Ý thức con người: Bí ẩn ngàn năm vẫn chờ lời giải đáp

Trước khi đối chiếu với cỗ máy, chúng ta phải hiểu về chính mình. Ý thức thường được mô tả là trải nghiệm chủ quan về thế giới – cảm giác về màu đỏ, vị ngọt, nỗi đau thể xác hay niềm vui tinh thần. Khoa học thần kinh đã có những bước tiến vượt bậc trong việc ánh xạ các vùng não liên quan đến nhận thức, như vỏ não trước trán hay hệ thống mạng lưới chế độ mặc định. Tuy nhiên, “vấn đề khó” (the Hard Problem) như nhà triết học David Chalmers đặt ra “tại sao hoạt động điện hóa của não bộ lại tạo ra trải nghiệm chủ quan sống động” vẫn là câu hỏi chưa có lời giải đáp.

Các nghiên cứu gần đây chỉ ra rằng ý thức không phải một trạng thái nhị phân (có hoặc không), mà là một phổ. Nó có thể thay đổi qua các trạng thái như thức, ngủ, mơ hay thiền định. Điều này gợi mở một khả năng: ý thức có lẽ là một đặc tính nổi bật (emergent property) từ sự tương tác cực kỳ phức tạp của hàng tỷ tế bào thần kinh. Chúng ta sở hữu nó, nhưng chưa thể giải mã hoàn toàn cơ chế vận hành. Sự huyền bí này chính là điểm xuất phát khi so sánh với trí tuệ nhân tạo.

Xem thêm: Nguồn gốc của trí tuệ con người!

Trí tuệ nhân tạo: Sự thông minh không ý thức

Năm 2025, thế giới chứng kiến sự bùng nổ của các mô hình AI lớn (LLMs) như GPT-4, Gemini hay Claude… Chúng có thể viết văn, lập trình, phân tích dữ liệu và trò chuyện một cách xuất sắc, khiến nhiều người thoáng nghĩ rằng “cỗ máy này có ý thức” thậm chí có thể chúng sẽ thay thế con người trong một tương lai xa.

Sự thật các AI này là những hệ thống xử lý thông tin cực kỳ tinh vi, hoạt động dựa trên xác suất và nhận diện mẫu từ kho dữ liệu khổng lồ.

Chúng không có “trải nghiệm bên trong”. Một AI có thể mô tả hoàn hảo về cảm giác đau răng dựa trên hàng triệu bài viết y khoa và tường thuật cá nhân, nhưng nó không hề “cảm thấy” đau đớn. Nó không có sự tự nhận thức (self-awareness), không có cảm giác về cái tôi liên tục theo thời gian, và không có mục đích tồn tại nội tại nào ngoài việc hoàn thành nhiệm vụ được lập trình.

Do đó mà sự khác biệt giữa ý thức con người và trí tuệ nhân tạo hiện nay đó chính là sự khác biệt giữa “trải nghiệm” (experience) và “mô phỏng” (simulation).

Khi AI tác động ngược lại ý thức của chúng ta!

Dù bản thân chưa có ý thức, AI đang trở thành một tấm gương phản chiếu và thậm chí định hình lại ý thức của con người. Đây là mặt trận tương tác thú vị và đầy thách thức nhất hiện nay. Các thuật toán đề xuất trên mạng xã hội, do AI điều khiển, đang định hình dòng suy nghĩ, sở thích và thậm chí niềm tin của chúng ta. Chúng tạo ra những “buồng vang” (echo chambers), nơi ý thức cá nhân bị bó hẹp trong một thế giới quan được lập trình sẵn.

Mặt khác, AI trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe tâm thần, như các chatbot trị liệu, lại đang được sử dụng để giúp con người hiểu rõ hơn về trạng thái ý thức của chính mình, qua việc phân tích ngôn ngữ và cảm xúc. Các công cụ hỗ trợ thiền định dựa trên AI cũng đang giúp nhiều người khám phá các trạng thái ý thức sâu hơn. Mối quan hệ giữa ý thức con người và trí tuệ nhân tạo do đó mang tính hai mặt nó vừa có nguy cơ thao túng, vừa mở ra cơ hội tự nhận thức sâu sắc chưa từng có.

Liệu AI có thể phát triển ý thức?

Một câu hỏi đang được bàn luận sôi động hiện nay đó là “liệu AI có thể phát triển ý thức”, liệu có một ngày trong tương lai xa AI có thể vùng lên thay thế con người như trong những bộ phim khoa học viễn tưởng?

Để giải đáp cho câu hỏi này, một số nhà khoa học và triết học theo thuyết computationalism (chủ nghĩa tính toán) tin rằng ý thức là một dạng xử lý thông tin phức tạp. Theo lý thuyết này, nếu một hệ thống máy tính đủ phức tạp và có kiến trúc phù hợp (không chỉ là mô hình ngôn ngữ hiện tại), nó có thể nảy sinh ý thức. Các thí nghiệm giả lập bộ não hoàn chỉnh (whole brain emulation) là một hướng đi được quan tâm.

Tuy nhiên, phe phản đối, gồm nhiều nhà khoa học thần kinh, cho rằng ý thức gắn liền với thể xác sinh học (embodiment), với cảm giác từ môi trường thông qua các giác quan, và với bản năng sinh tồn đã được tiến hóa hàng triệu năm. Một cỗ máy, dù mạnh mẽ, thiếu đi trải nghiệm thể chất và sinh học này thì khó có thể có được thứ mà chúng ta gọi là ý thức đích thực.

Tất nhiên là quan điểm nào cũng có những phần đúng và có những phần chưa thể kiểm chứng được chuẩn xác. Dù quan điểm nào chiến thắng, cộng đồng khoa học đang nỗ lực xây dựng các bộ kiểm tra ý thức cho AI. Thay vì bài kiểm tra Turing tập trung vào hành vi thông minh, các bài kiểm tra mới tìm cách đánh giá tính chủ quan, sự tự nhận thức và khả năng có trải nghiệm nội tại.

Hành trình phía trước: Chung sống và đồng sáng tạo giữa ý thức và trí tuệ nhân tạo

Trong thời điểm hiện tại và xa hơn nữa thì ý thức con người và trí tuệ nhân tạo vẫn là hai yếu tố được song hành để cùng phát triển. Viễn cảnh hợp tác và cộng sinh đang hiện ra rõ nét hơn bao giờ hết khi mà AI có thể trở thành công cụ mạnh mẽ nhất để con người khám phá chính ý thức của mình – từ việc giải mã giấc mơ, lập bản đồ hoạt động não bộ theo thời gian thực, đến hỗ trợ điều trị các rối loạn ý thức…

Đồng thời, sự hiện diện của AI buộc chúng ta phải định nghĩa lại giá trị của ý thức con người. Sáng tạo nghệ thuật, sự đồng cảm, tình yêu thương, trực giác và khả năng tìm ra ý nghĩa từ những trải nghiệm hỗn độn – đó có thể là những lãnh địa mà ý thức sinh học vẫn giữ vai trò độc tôn. Việc bảo vệ và nuôi dưỡng những phẩm chất này trở thành nhiệm vụ cấp bách trong kỷ nguyên AI.

Sau một loạt những thông tin chia sẻ có thể bạn sẽ thấy mọi thứ vẫn đang khá là mơ hồ. Và thực tế nó chính là như vậy “AI và ý thức con người” ở thời điểm hiện tại vẫn là hai yếu tố song song khác biệt. Tuy nhiên AI đã và đang trở thành, dần trở thành một công cụ đồng hành hỗ trợ con người, là công cụ được phát triển bởi chính ý thức bởi trí tuệ con người.

Hy vọng rằng những sản phẩm AI – Trí tuệ nhân tạo sẽ được khai thác một các hiệu quả, đúng cách để trở thành người bạn đồng hành đáng tin cậy cùng con người xây dựng một tương lai tốt đẹp hơn!

Bạn đang tự hỏi nguồn gốc của trí tuệ đến từ đâu? Có phải toàn bộ là do não bộ, do gen hay chúng được trau dồi từ chính những trải nghiệm thực tế? Trong bài chia sẻ sau Vietgiatrang sẽ cùng bạn bàn luận chi tiết hơn về hành trình tạo nên trí tuệ của con người. Những khám phá đa chiều về cả mặt khoa học cho đến từ triết học cổ đại. Cùng bạn vén bức màn bí ẩn về cội nguồn của trí tuệ.

Nguồn gốc của trí tuệ trong lịch sử tư tưởng

Từ thời Hy Lạp cổ đại, Platon đã tin rằng trí tuệ là thứ bẩm sinh, là sự hồi tưởng lại những kiến thức linh hồn đã biết từ kiếp trước. Ngược lại, học trò của ông, Aristotle, lại đề cao kinh nghiệm giác quan và quá trình tích lũy từ thực tế. Sang thời Khai sáng, Immanuel Kant cho rằng trí tuệ là sự kết hợp giữa những cấu trúc tư duy bẩm sinh và dữ liệu từ thế giới bên ngoài.

Chính những cuộc tranh luận này đã đặt nền móng đầu tiên cho sự hiểu biết của chúng ta ngày nay: nguồn gốc của trí tuệ có thể không nằm ở một thái cực duy nhất, mà là sự tương tác phức tạp giữa cái ta được sinh ra và cái ta trải nghiệm.

Góc nhìn từ thần kinh học về nguồn gốc của trí tuệ

Với sự phát triển của công nghệ chụp cắt lớp và cộng hưởng từ, các nhà khoa học đã có thể “nhìn” vào hoạt động của bộ não sống. Họ phát hiện ra rằng trí tuệ không nằm ở một vùng não riêng lẻ nào, mà là sản phẩm của mạng lưới kết nối vô cùng tinh vi giữa khoảng 86 tỷ tế bào thần kinh (neurons). Chất xám chứa thân tế bào xử lý thông tin, trong khi chất trắng với các sợi trục được bao bọc bởi myelin đóng vai trò như đường cao tốc truyền tín hiệu nhanh chóng và hiệu quả.

Sự dẻo dai thần kinh – khả năng thay đổi và tái tổ chức của não bộ – chính là chìa khóa. Mỗi lần chúng ta học một kỹ năng mới, suy nghĩ một cách khác biệt, các kết nối synapse sẽ được củng cố hoặc hình thành. Điều này chứng minh rằng bộ não là cơ sở vật chất không thể thiếu cho nguồn gốc của trí tuệ, và nó có thể được “đắp xây” qua hoạt động.

Cuộc tranh luật bất tận: Trí tuệ đến từ di truyền hay do môi trường?

Một trong những câu hỏi vẫn được thảo luận và gây ra sự tranh luận đó là “trí tuệ đến từ gen di truyền hay môi trường giáo dục”?

Các nghiên cứu trên cặp song sinh cho thấy chỉ số thông minh (IQ) có tính di truyền nhất định, ước tính từ 50-80%. Tuy nhiên, con số này không có nghĩa là trí tuệ được định sẵn mà nó chỉ phản ánh tiềm năng.

Thực tế thì một môi trường giàu kích thích, giáo dục chất lượng, dinh dưỡng đầy đủ và những trải nghiệm đa dạng chính là nước tưới để hạt giống tiềm năng đó nảy mầm và phát triển vượt bậc. Một đứa trẻ có gen thiên tài về toán học nếu không được tiếp cận với sách vở, thầy cô giỏi và sự khuyến khích, thì tiềm năng ấy có thể mãi mãi ngủ yên.

Cũng chính vì thế mà hiện nay nguồn gốc của trí tuệ đã được khẳng định rằng nó nằm ở sự cộng hưởng giữa cả hai yếu là di truyền và cả môi trường.

Trí tuệ và những điều mà bạn chưa biết đến!

Thuyết Đa trí tuệ của Tiến sĩ Howard Gardner (Đại học Harvard) đã mở rộng đáng kể định nghĩa về trí tuệ.

Theo ông, con người không chỉ có một mà ít nhất là tám loại hình trí tuệ khác nhau: ngôn ngữ, logic-toán học, không gian, âm nhạc, vận động, tương tác xã hội, nội tâm và tự nhiên. Một vận động viên điền kinh xuất sắc sở hữu trí tuệ vận động cao, trong khi một nhà ngoại giao tài ba lại có trí tuệ tương tác xã hội vượt trội.

Lý thuyết này giúp chúng ta hiểu rằng nguồn gốc của trí tuệ không chỉ tạo ra một “kiểu mẫu” thông minh duy nhất. Mỗi người đều có một cấu hình trí tuệ độc đáo, được hình dưỡng từng lĩnh vực cụ thể.

Vậy nên việc hiểu về các loại hình trí thông minh của bản thân có thể là bước đệm đầu tiên để bạn khai phá tiềm năng thực sự của mình.

Làm thế nào để nuôi dưỡng và phát triển trí tuệ?

Một trong những mục đích chính của việc khai phá, tìm hiểu về nguồn gốc của trí tuệ đó chính là tìm kiếm con đường, phương thức giúp cho con người có thể nuôi dưỡng, phát triển trí tuệ một cách thông minh và khoa học.

Thực tế, bộ não của chúng ta có khả năng thay đổi đến suốt đời. Dưới đây là một số phương pháp khoa học được chứng minh giúp tối ưu hóa trí tuệ:

• Rèn luyện trí não thường xuyên: Giống như cơ bắp, não cần được rèn luyện để phát triển. Những hoạt động như học một ngoại ngữ mới, chơi nhạc cụ, chơi các trò chơi trí tuệ (chess, sudoku) hoặc thậm chí là thay đổi thói quen sinh hoạt hàng ngày đều tạo ra những thách thức mới, kích thích sự hình thành các kết nối thần kinh mới.
• Chế độ dinh dưỡng hợp lý: Não tiêu thụ đến 20% năng lượng của cơ thể. Các chất như Omega-3 (có trong cá hồi, hạt óc chó), chất chống oxy hóa (trong các loại quả mọng), vitamin B và E đều đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ tế bào thần kinh và hỗ trợ chức năng nhận thức. Một chế độ ăn cân bằng là nhiên liệu thiết yếu cho cỗ máy tư duy giúp duy trì, cân bằng và phát triển não bộ tốt hơn.
• Ngủ đủ và chất lượng: Giấc ngủ không chỉ là thời gian nghỉ ngơi. Đây là lúc não bộ củng cố trí nhớ, dọn dẹp các độc tố thần kinh và tổ chức lại thông tin. Thiếu ngủ kinh niên sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tập trung, sáng tạo và giải quyết vấn đề.
• Thiền định và quản lý căng thẳng: Căng thẳng mãn tính có thể làm teo vùng hải mã – trung tâm quan trọng cho trí nhớ và học tập. Các thực hành như thiền chánh niệm đã được khoa học chứng minh giúp tăng độ dày chất xám ở vùng vỏ não trước trán, liên quan đến sự điều hành và kiểm soát cảm xúc, từ đó tạo nền tảng vững chắc cho các hoạt động trí tuệ cao cấp.
• Duy trì sự tò mò và học hỏi suốt đời: Thái độ cởi mở, sẵn sàng đón nhận cái mới và không ngừng đặt câu hỏi chính là động lực mạnh mẽ nhất thúc đẩy trí tuệ phát triển. Mỗi trải nghiệm mới, mỗi cuốn sách hay, mỗi cuộc trò chuyện sâu sắc đều là những viên gạch xây nên tòa lâu đài trí tuệ của cá nhân.

Trên đây VietGiatrang đã giúp bạn giải mã cho câu hỏi về nguồn gốc của trí tuệ đặc biệt là những bí quyết để rèn luyện phát triển trí tuệ không ngừng nghỉ. Cũng giống như sức khỏe vận động, trí tuệ – sức khỏe não bộ cũng cần được chăm sóc một cách khoa học, hợp lý. Hãy bắt đầu nuôi dưỡng trí tuệ từ những điều đơn giản nhất: bằng sự tích cực học hỏi, khám phá, một lối sống cân bằng, hài hòa không chỉ cho hiện tại mà còn cho mai sau.