Giữa sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo trong những năm gần đây, không ít người đã đặt ra câu hỏi “Liệu trí tuệ nhân tạo – AI có thể thay thế được con người?” Ý thức con người và trí tuệ nhân tạo có thể song hành cùng phát triển định hình một thế giới hay không? Bài chia sẻ sau của VietGiatrang sẽ cùng bạn bàn luận sâu về trí tuệ nhân tạo cùng ý thức con người, sự giao thoa, những tác động của cả hai yếu tố đến với nhau cũng như đến tương lai. Khám phá ngay!
Ý thức con người: Bí ẩn ngàn năm vẫn chờ lời giải đáp
Trước khi đối chiếu với cỗ máy, chúng ta phải hiểu về chính mình. Ý thức thường được mô tả là trải nghiệm chủ quan về thế giới – cảm giác về màu đỏ, vị ngọt, nỗi đau thể xác hay niềm vui tinh thần. Khoa học thần kinh đã có những bước tiến vượt bậc trong việc ánh xạ các vùng não liên quan đến nhận thức, như vỏ não trước trán hay hệ thống mạng lưới chế độ mặc định. Tuy nhiên, “vấn đề khó” (the Hard Problem) như nhà triết học David Chalmers đặt ra “tại sao hoạt động điện hóa của não bộ lại tạo ra trải nghiệm chủ quan sống động” vẫn là câu hỏi chưa có lời giải đáp.
Các nghiên cứu gần đây chỉ ra rằng ý thức không phải một trạng thái nhị phân (có hoặc không), mà là một phổ. Nó có thể thay đổi qua các trạng thái như thức, ngủ, mơ hay thiền định. Điều này gợi mở một khả năng: ý thức có lẽ là một đặc tính nổi bật (emergent property) từ sự tương tác cực kỳ phức tạp của hàng tỷ tế bào thần kinh. Chúng ta sở hữu nó, nhưng chưa thể giải mã hoàn toàn cơ chế vận hành. Sự huyền bí này chính là điểm xuất phát khi so sánh với trí tuệ nhân tạo.
Xem thêm: Nguồn gốc của trí tuệ con người!
Trí tuệ nhân tạo: Sự thông minh không ý thức
Năm 2025, thế giới chứng kiến sự bùng nổ của các mô hình AI lớn (LLMs) như GPT-4, Gemini hay Claude… Chúng có thể viết văn, lập trình, phân tích dữ liệu và trò chuyện một cách xuất sắc, khiến nhiều người thoáng nghĩ rằng “cỗ máy này có ý thức” thậm chí có thể chúng sẽ thay thế con người trong một tương lai xa.
Sự thật các AI này là những hệ thống xử lý thông tin cực kỳ tinh vi, hoạt động dựa trên xác suất và nhận diện mẫu từ kho dữ liệu khổng lồ.
Chúng không có “trải nghiệm bên trong”. Một AI có thể mô tả hoàn hảo về cảm giác đau răng dựa trên hàng triệu bài viết y khoa và tường thuật cá nhân, nhưng nó không hề “cảm thấy” đau đớn. Nó không có sự tự nhận thức (self-awareness), không có cảm giác về cái tôi liên tục theo thời gian, và không có mục đích tồn tại nội tại nào ngoài việc hoàn thành nhiệm vụ được lập trình.
Do đó mà sự khác biệt giữa ý thức con người và trí tuệ nhân tạo hiện nay đó chính là sự khác biệt giữa “trải nghiệm” (experience) và “mô phỏng” (simulation).
Khi AI tác động ngược lại ý thức của chúng ta!
Dù bản thân chưa có ý thức, AI đang trở thành một tấm gương phản chiếu và thậm chí định hình lại ý thức của con người. Đây là mặt trận tương tác thú vị và đầy thách thức nhất hiện nay. Các thuật toán đề xuất trên mạng xã hội, do AI điều khiển, đang định hình dòng suy nghĩ, sở thích và thậm chí niềm tin của chúng ta. Chúng tạo ra những “buồng vang” (echo chambers), nơi ý thức cá nhân bị bó hẹp trong một thế giới quan được lập trình sẵn.
Mặt khác, AI trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe tâm thần, như các chatbot trị liệu, lại đang được sử dụng để giúp con người hiểu rõ hơn về trạng thái ý thức của chính mình, qua việc phân tích ngôn ngữ và cảm xúc. Các công cụ hỗ trợ thiền định dựa trên AI cũng đang giúp nhiều người khám phá các trạng thái ý thức sâu hơn. Mối quan hệ giữa ý thức con người và trí tuệ nhân tạo do đó mang tính hai mặt nó vừa có nguy cơ thao túng, vừa mở ra cơ hội tự nhận thức sâu sắc chưa từng có.
Liệu AI có thể phát triển ý thức?
Một câu hỏi đang được bàn luận sôi động hiện nay đó là “liệu AI có thể phát triển ý thức”, liệu có một ngày trong tương lai xa AI có thể vùng lên thay thế con người như trong những bộ phim khoa học viễn tưởng?
Để giải đáp cho câu hỏi này, một số nhà khoa học và triết học theo thuyết computationalism (chủ nghĩa tính toán) tin rằng ý thức là một dạng xử lý thông tin phức tạp. Theo lý thuyết này, nếu một hệ thống máy tính đủ phức tạp và có kiến trúc phù hợp (không chỉ là mô hình ngôn ngữ hiện tại), nó có thể nảy sinh ý thức. Các thí nghiệm giả lập bộ não hoàn chỉnh (whole brain emulation) là một hướng đi được quan tâm.
Tuy nhiên, phe phản đối, gồm nhiều nhà khoa học thần kinh, cho rằng ý thức gắn liền với thể xác sinh học (embodiment), với cảm giác từ môi trường thông qua các giác quan, và với bản năng sinh tồn đã được tiến hóa hàng triệu năm. Một cỗ máy, dù mạnh mẽ, thiếu đi trải nghiệm thể chất và sinh học này thì khó có thể có được thứ mà chúng ta gọi là ý thức đích thực.
Tất nhiên là quan điểm nào cũng có những phần đúng và có những phần chưa thể kiểm chứng được chuẩn xác. Dù quan điểm nào chiến thắng, cộng đồng khoa học đang nỗ lực xây dựng các bộ kiểm tra ý thức cho AI. Thay vì bài kiểm tra Turing tập trung vào hành vi thông minh, các bài kiểm tra mới tìm cách đánh giá tính chủ quan, sự tự nhận thức và khả năng có trải nghiệm nội tại.
Hành trình phía trước: Chung sống và đồng sáng tạo giữa ý thức và trí tuệ nhân tạo
Trong thời điểm hiện tại và xa hơn nữa thì ý thức con người và trí tuệ nhân tạo vẫn là hai yếu tố được song hành để cùng phát triển. Viễn cảnh hợp tác và cộng sinh đang hiện ra rõ nét hơn bao giờ hết khi mà AI có thể trở thành công cụ mạnh mẽ nhất để con người khám phá chính ý thức của mình – từ việc giải mã giấc mơ, lập bản đồ hoạt động não bộ theo thời gian thực, đến hỗ trợ điều trị các rối loạn ý thức…
Đồng thời, sự hiện diện của AI buộc chúng ta phải định nghĩa lại giá trị của ý thức con người. Sáng tạo nghệ thuật, sự đồng cảm, tình yêu thương, trực giác và khả năng tìm ra ý nghĩa từ những trải nghiệm hỗn độn – đó có thể là những lãnh địa mà ý thức sinh học vẫn giữ vai trò độc tôn. Việc bảo vệ và nuôi dưỡng những phẩm chất này trở thành nhiệm vụ cấp bách trong kỷ nguyên AI.
Sau một loạt những thông tin chia sẻ có thể bạn sẽ thấy mọi thứ vẫn đang khá là mơ hồ. Và thực tế nó chính là như vậy “AI và ý thức con người” ở thời điểm hiện tại vẫn là hai yếu tố song song khác biệt. Tuy nhiên AI đã và đang trở thành, dần trở thành một công cụ đồng hành hỗ trợ con người, là công cụ được phát triển bởi chính ý thức bởi trí tuệ con người.
Hy vọng rằng những sản phẩm AI – Trí tuệ nhân tạo sẽ được khai thác một các hiệu quả, đúng cách để trở thành người bạn đồng hành đáng tin cậy cùng con người xây dựng một tương lai tốt đẹp hơn!
