Hôm nay bạn vào trạm xăng thấy giá tăng thêm vài trăm đồng một lít. Bạn đến cửa hàng nông sản thấy báo giá phân bón điều chỉnh tăng tuần này. Không ai nói rõ gốc rễ, nhưng gần như toàn bộ sự biến động đó bắt nguồn từ một dải nước hẹp 39 km, nằm giữa Iran và Oman, nơi cả thế giới đang nín thở theo dõi từng tiếng nổ mỗi đêm.
Cổ họng năng lượng mà nhân loại không có phương án thay thế
Không phải ngẫu nhiên mọi người gọi Eo biển Hormuz là nút thắt của nền kinh tế toàn cầu. Trước khi bạo lực nổ ra cuối tháng 2 năm 2026, mỗi ngày chính xác 130 tàu đi qua đây, vận chuyển 20 đến 25% toàn bộ dầu thô, sản phẩm dầu mỏ và khí hóa lỏng của hành tinh. Một phần ba lượng dầu này đến thẳng Trung Quốc, phần còn lại nuôi châu Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc và cả Việt Nam. Không có tuyến thay thế hợp lý: định hướng qua Mũi Hảo Vọng sẽ tăng thời gian vận chuyển gấp rưỡi, đẩy chi phí lên đến 40% cho mỗi chuyến hàng.
Hôm nay, lưu lượng tàu qua eo biển này đã giảm 91,3%. Đây là sự gián đoạn cung năng lượng nặng nhất thế giới từng trải qua kể từ khủng hoảng dầu thập niên 70.
Làm thế nào mọi thứ sụp đổ chỉ trong 10 tuần
Mọi thứ bắt đầu lúc nửa đêm ngày 28 tháng 2. Chiến dịch tấn công phối hợp Mỹ – Israel mang tên Cơn thịnh nộ Sử thi nổ ra trên toàn lãnh thổ Iran, kết thúc bằng cái chết của Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei. Chỉ 11 tiếng sau, Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran phát thông báo 1 câu: Tất cả tàu thuyền không được phép đi qua Eo biển Hormuz cho đến khi có thông báo mới.
Giao thông dừng lại ngay lập tức.
Tháng 3 là tháng kinh hoàng: 21 vụ tấn công tàu buôn được xác nhận chính thức. Tàu MT Skylight trúng UAV ngay ngày đầu tiên. Tàu chở dầu Mussafah 2 chìm ngày 6 tháng 3, 4 thủy thủ thiệt mạng. Phí bảo hiểm chiến tranh nhảy lên gấp 6 lần trong 7 ngày. Giá dầu Brent vượt mốc 126 USD một thùng, mức cao nhất sau 4 năm. Và ngay lúc đó Iran mở chiêu mà không ai lường trước: họ không đóng hoàn toàn cửa, họ chỉ chọn người được qua. Tàu Trung Quốc, Ấn Độ, Thổ Nhĩ Kỳ, Pakistan sau đàm phán ngầm được phép thông quan. Tất cả những tàu khác? Họ neo đậu chờ. Hoặc quay đầu.
Tháng 4 càng lộn xộn hơn. Ngày 17 tháng 4, Ngoại trưởng Iran tuyên bố mở lại hoàn toàn eo biển. Tổng thống Trump đăng bài hoan nghênh trên mạng xã hội. Chỉ 21 tiếng sau, IRGC chính thức đảo ngược toàn bộ quyết định. Mỹ đáp trả bằng phong tỏa ngược, cấm mọi tàu vào ra cảng Iran. Đến cuối tháng 4, hơn 1000 tàu bị kẹt: 800 chiếc nhốt bên trong Vịnh Ba Tư không ra được, 200 chiếc đứng ngoài không vào được. Lệnh ngừng bắn được gia hạn mỗi 3 ngày, không ai tin nó sẽ kéo dài.
Project Freedom: Cú đấm của Mỹ rồi im lặng rút lui
Ngày 3 tháng 5, Donald Trump đăng trên Truth Social 1 dòng chữ in đậm: Dự án Tự do bắt đầu từ sáng mai. Mỹ điều 7 tàu khu trục, hơn 100 máy bay, 15.000 binh sĩ xuống eo biển, tuyên bố sẽ mở hành lang an ninh, hộ tống toàn bộ tàu trung lập ra khỏi vùng bị phong tỏa, phối hợp cùng lực lượng Oman.
Chưa đầy 36 tiếng sau, chiến dịch đã dừng lại.
Ngày 4 tháng 5 đụng độ nổ ra ngay biên giới hành lang. Mỹ tuyên bố phá hủy 6 xuồng cao tốc Iran, bắn hạ 12 UAV và 3 tên lửa. Iran phản bác: Mỹ đã tấn công thuyền đánh cá dân sự, 5 thường dân thiệt mạng. Cùng đêm, IRGC phóng hàng loạt UAV vào cảng dầu Fujairah của UAE, hai tàu thương mại cờ Marshall và Hàn Quốc trúng đạn bốc cháy.
Sáng ngày 5 tháng 5, Trump thông báo tạm dừng toàn bộ Dự án Tự do “trong thời gian ngắn” để chờ đàm phán theo đề xuất của Pakistan. Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ khẳng định lệnh ngừng bắn vẫn giữ được. Nhưng trên mặt nước, không có gì thay đổi. Không một tàu thương mại thông thường nào dám di chuyển.
Tại sao Iran vẫn đang nắm chìa khóa, dù Mỹ có hạm đội mạnh nhất thế giới
Đây là điều nhiều người đọc tin tức chưa hiểu rõ: Iran không cần chiến thắng Mỹ trên biển. Họ chỉ cần làm cho việc đi qua eo biển trở nên quá rủi ro.
IRGC không dùng tàu chiến lớn. Họ dùng xuồng cao tốc tải 2 tấn thuốc nổ, UAV cảm tử giá 2 nghìn USD một chiếc, thủy lôi rải đêm, tín hiệu nhiễu làm mất định vị toàn bộ tàu qua lại. Họ không cần kiểm soát từng mét nước. Họ chỉ cần cho thấy: bất cứ tàu nào đi qua mà không có sự chấp thuận của họ, đều có thể cháy bất cứ lúc nào.
Mỹ có thể hộ tống 10 tàu một lúc. Nhưng họ không thể hộ tống 130 tàu mỗi ngày, mãi mãi. Họ không thể canh gác mỗi km eo biển 24/7 để loại bỏ từng quả thủy lôi, bắn hạ từng chiếc UAV giá rẻ. Đó chính là bản chất chiến tranh bất đối xứng: bên yếu không cần thắng, họ chỉ cần không thua là đã thắng.
Các chuyên gia của Council on Foreign Relations đã khẳng định ngay sau khi chiến dịch dừng: Dự án Tự do sẽ không bao giờ mở hoàn toàn Eo biển Hormuz nếu không có thỏa thuận với Iran. Vũ lực không giải quyết được vấn đề này. Báo cáo đầy đủ của CFR chỉ rõ, bất kỳ leo thang quân sự nào cũng sẽ chỉ làm giá dầu tăng thêm, và không thay đổi sự kiểm soát thực tế của Tehran trên tuyến đường này.
Ngay cả những tàu được phép qua hiện nay cũng phải nộp phí cho IRGC, đi theo lộ trình quy định, bật định vị suốt chuyến. Theo ước tính, nếu tình trạng này kéo dài 1 năm, Iran sẽ thu về từ 10 đến 15 tỷ USD từ khoản phí này.
Những người đang mắc kẹt giữa hai phía
Hiện tại hơn 1000 tàu vẫn đang neo đậu im lặng trên mặt nước. Họ không đi tới, không lùi lại. Nhiều tàu đã đứng yên hơn 2 tháng.
Thuyền trưởng Raman Kapoor, chỉ huy một tàu chở hàng chờ ngoài eo biển, chia sẻ với BBC: Mỗi đêm chúng tôi nghe tiếng nổ. Chúng tôi thấy tên lửa bay đi bay lại. Không ai muốn làm anh hùng. Bảo hiểm đã không còn có giá trị nữa. Nếu tàu tôi bị đánh, không ai bồi thường cho tôi một đồng nào. Chúng tôi chỉ ngồi đây chờ.
Nhiều tàu đã bắt đầu hết nước ngọt, thức ăn cho thủy thủ. Họ không được cập cảng. Họ không được đi tiếp. Họ chỉ chờ.
Điều gì đang đến với Việt Nam, và không ai nói rõ
Rất nhiều người nghĩ khủng hoảng này chỉ là tin xa xôi trên báo, chỉ ảnh hưởng giá xăng. Sự thật nặng hơn rất nhiều.
Giá dầu hiện đang dao động quanh 107-114 USD một thùng, tăng 76% so với cùng kỳ năm ngoái. Nhưng cái sẽ ảnh hưởng đến bàn ăn của mọi người sớm nhất không phải xăng, đó là phân bón. Giá urea đã tăng 50% kể từ đầu khủng hoảng, phân DAP tăng 17,1%. Mọi người sẽ thấy giá lúa, giá rau, giá thịt tăng lên trong 2-3 tháng tới, và đó không phải tạm thời.
Giá khí đốt châu Á tăng gần gấp đôi. Chuỗi cung ứng hàng điện tử, hàng dệt may của Việt Nam đang bắt đầu bị chậm. Rất nhiều đơn hàng đã bị hoãn vì tàu không thể đi qua Hormuz.
Không có kết thúc nhanh cho vụ việc này. Iran sẽ không buông quyền kiểm soát eo biển, đây là đòn bẩy duy nhất họ có trong đàm phán. Mỹ không thể rút lui hoàn toàn mà không mất uy tín. Trung Quốc và Ấn Độ không đứng về một bên, họ chỉ đang đàm phán riêng để tàu của họ được đi qua. Pakistan đóng vai trung gian. Oman cố gắng giữ trung lập giữa hai lửa.
Bài học mà thế giới vừa học được
Khủng hoảng Eo biển Hormuz năm 2026 không phải là cuộc chiến giữa đúng và sai. Đó là minh chứng sống động nhất của thế kỷ 21: một quốc gia không cần có hạm đội lớn nhất thế giới, không cần máy bay thế hệ 5, chỉ cần vài chục xuồng nhanh, vài ngàn UAV giá rẻ và quyết tâm chính trị, là hoàn toàn có thể siết cổ toàn bộ kinh tế thế giới.
Những ai đang chờ tin “hết khủng hoảng” tuần sau hay tháng sau có lẽ nên chuẩn bị tinh thần. Đây không phải sự cố tạm thời. Đây là sự thay đổi vĩnh viễn cách thế giới nhìn nhận an ninh năng lượng, và mức độ dễ tổn thương đáng kinh ngạc của toàn bộ hệ thống thương mại toàn cầu mà chúng ta vẫn đang dựa vào mỗi ngày.
Dữ liệu lưu lượng tàu thực tế được cập nhật liên tục tại bảng điều khiển công khai của UNCTAD, báo cáo phân tích chi tiết có thể tham khảo từ Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế CSIS. Trong thời đại thông tin nhiễu, quay về số liệu trung lập và góc nhìn dài hạn là cách duy nhất để hiểu rõ điều gì đang thực sự xảy ra.
Leave a Reply